Climate on Clusters and Climate

El Niño and the Indian Monsoon — A Tug of War Across Oceans

Thu, 30 Apr 2026 00:00:00 +0000

The Indian Summer Monsoon Rainfall (ISMR) is not merely a weather pattern. It is the circulatory system of an entire civilisation. Between June and September, the monsoon delivers roughly 80% of India’s annual precipitation — filling reservoirs, recharging aquifers, and determining the fate of Kharif crops that feed over a billion people. The long-period average (LPA) for this June–September window is 868.6 mm, a number that anchors every seasonal forecast and every agricultural planning cycle. When the India Meteorological Department (IMD) classifies a season as “deficient” — defined as rainfall falling below 90% of LPA — the consequences ripple through food prices, rural incomes, and river flows for years.

महाराष्ट्राचा २०२६ पावसाळा: सुपर एल निनो आणि सकारात्मक IOD यांचा परिणाम

Mon, 13 Apr 2026 00:00:00 +0530

महाराष्ट्राच्या शेतकऱ्यांना, पाणीपुरवठा व्यवस्थापकांना आणि नागरिकांना २०२६ च्या पावसाळ्याबद्दल माहिती हवी आहे. यावर्षी एक विशेष परिस्थिती निर्माण झाली आहे: जगातील सर्वात शक्तिशाली “सुपर एल निनो” विकसित होत आहे, पण त्याच वेळी भारतीय महासागरातील सकारात्मक डिपोल (Positive IOD) देखील तयार होत आहे. या दोन्ही घटकांचा एकत्रित परिणाम महाराष्ट्राच्या पावसाळ्यावर कसा होणार आहे?

चक्रीवादळे वळत आहेत — आपली धोरणे त्यानुसार वळणार का?

Fri, 23 Jan 2026 00:01:00 +0530

चक्रीवादळे वळत आहेत — आपली धोरणे त्यानुसार वळणार का?

हवामान बदलाकडे पाहण्याची आपली सवय

हवामान बदलाबद्दल बोलताना आपण नेहमी आकड्यांच्या मागे धावतो. तापमान किती वाढले, पर्जन्यमान किती बदलले, चक्रीवादळांची संख्या वाढली की घटली — चर्चा याच चौकटीत अडकून राहते. ही चौकट सोयीची आहे, कारण ती मोजता येते, मांडता येते आणि शीर्षकात बसवता येते. पण हीच चौकट आपल्याला एक महत्त्वाचा बदल दिसू देत नाही.

एल निनो आणि भारतीय मान्सून : दुष्काळासोबत अतिवृष्टीची सावली

Sun, 28 Sep 2025 00:00:00 +0000

भारतीय मान्सून हा आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. चार महिन्यांच्या या पावसावर शेतकऱ्याचे भविष्य, शहरातील पाणीपुरवठा आणि संपूर्ण अर्थव्यवस्था उभी आहे. त्यामुळेच मान्सून किती आणि कसा पडतो हे समजून घेणे प्रत्येकासाठी महत्त्वाचे आहे. गेली शंभर वर्षे हवामानशास्त्रज्ञ एक गोष्ट वारंवार सांगत आले आहेत — एल निनो आला की भारतात पाऊस कमी पडतो.

एल निनो – ला निनाचा भारतीय हवामानावर परिणाम: बातम्यांपलीकडचे सत्य

Tue, 05 Aug 2025 00:00:00 +0000

भारतातील पावसाळा आणि हवामान हे नेहमीच चर्चेचे विषय असतात. दरवर्षी “एल निनो” किंवा “ला निना” या शब्दांचा उल्लेख बातम्यांमध्ये हमखास होतो. पण हे नेमके काय आहेत? आणि त्यांचा आपल्या पावसाळ्यावर, शेतीवर, आणि दैनंदिन जीवनावर कसा परिणाम होतो?

Indonesian Throughflow: River in the ocean that affects Indian Monsoon rainfall

Wed, 15 Jan 2025 00:00:00 +0000

Climate is one of the most discussed and followed topics around the world. There are many climatic phenomena such as El Nino – La Nina, and their effects are well known worldwide. El Nino – La Nina has been significant for India since it affects the rainfall during monsoon season and, eventually, the water resources in the river and agricultural yield. It is common sense that rainfall affects the water resources in the river. However, this is the story of a river that can affect rainfall in India during monsoon season. Unlike the rivers on the land, this river flows in the ocean, and it is thousands of times bigger than any river that you know.

अर्का आणि अरुणिका : हवामान अंदाज आणि संशोधनातील झेप

Tue, 15 Oct 2024 00:00:00 +0000

आकृती 1: सुपर कॉम्पुटर अर्का चे उद्घाटन. सौजन्य: इंडियन इन्स्टिटय़ूट ऑफ ट्रॉपिकल मेटिऑरॉलॉजी (IITM)

वैविध्यपूर्ण हवामान आणि चक्रीवादळ, उष्णतेच्या लाटा, अति मुसळधार पाऊस व दुष्काळ यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींना बळी पडणाऱ्या भारताला हवामान अंदाज तंत्रज्ञानातील प्रगतीचा लक्षणीय फायदा होतो. त्यात भर म्हणून हवामानातील बदलामुळे अशा घटनांमध्ये वाढ होत आहे. अशा वेळी, अचूक हवामान अंदाज आणि सर्वसमावेशक हवामान संशोधनाची गरज आजपेक्षा जास्त कधीच नव्हती. याच पार्श्वभूमीवर पुण्यातील पाषाण रोडच्या ‘इंडियन इन्स्टिटय़ूट ऑफ ट्रॉपिकल मेटिऑरॉलॉजी (IITM)’ येथे ‘अर्का’ नावाच्या नवीन उच्च-कार्यक्षमता संगणकीय प्रणालीचे (HPC) उदघाटन २६ सप्टेंबर २०२४ या दिवशी पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाने (MoES) केले.

ढग पेरणी (cloud seeding)-हवामानाशी जोखमीचा खेळ

Tue, 15 Oct 2024 00:00:00 +0000

ढग पेरणी (क्लाउड सीडिंग) हे हवामान परिवर्तनाचे तंत्र आहे, ज्याचा पर्जन्यवृष्टीमध्ये बदल करण्यासाठी वापर होतो. बहुचर्चेत असलेले परिवर्तन म्हणजे पर्जन्यवृष्टी मध्ये वाढ करणे. पर्जन्यवृष्टी वाढविण्याच्या उद्देशाने काही पदार्थ, जे ढगांच्या पेरणीचे माध्यम (सीडींग एजंट्स) म्हणून ओळखले जातात, ढगांमध्ये सोडले जातात. ही प्रक्रिया संघनन किंवा घनीभवन तत्त्वावर आधारित आहे, जेथे पेरणीसाठीचे पदार्थ पाण्याच्या वाफेचे संघनन होण्यासाठी पृष्ठभाग म्हणून उपयोगात येतात, ज्यामुळे पाण्याचे थेंब किंवा बर्फाचे स्फटिक तयार होण्यास मदत होते. या हवामान परिवर्तनामुळे ढग निर्मिती आणि पर्जन्यवृष्टीच्या नैसर्गिक प्रक्रियेला चालना मिळते. कृषी उत्पादकतेला समर्थन देण्यासाठी, जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी आणि परिसंस्थेवरील दुष्काळाचे परिणाम कमी करण्यासाठी याचा खूप उपगोय होऊ शकतो.

लिबियातील पूर संकटाचे सर्वसमावेशक विश्लेषण

Sun, 15 Sep 2024 00:00:00 +0000

रविवारी, १० सप्टेंबर २०२३ रोजी लिबियाला धडकलेल्या डॅनियल वादळाने मुसळधार पाऊस आणला. मेडीकेन म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या भूमध्यसागरीय चक्रीवादळासारख्या प्रणालीने २४ तासांच्या कालावधीत आफ्रिकेच्या उत्तर-पूर्व किनार्‍याच्या काही भागांमध्ये ४०० मि.मी. पेक्षा जास्त पाऊस पडला. ‘संपूर्ण सप्टेंबरमध्ये साधारणतः १.५ मि.मी. पाऊस पडणाऱ्या प्रदेशासाठी पावसाचा हा नवा विक्रम आहे.’ असे लिबियाच्या राष्ट्रीय हवामान केंद्राने देखील म्हटले आहे. खालील आकृती डॅनिअल वादळामुळे ९ सप्टेंबर ते ११ सप्टेंबर या ३ दिवसांच्या कालावधीत कोणत्या भागात किती (मि.मि.) पाऊस झाला असेल याचा अंदाज उपग्रहाने निरीक्षण केलेल्या माहितीवरून देते. पण प्रत्यक्षात जमिनीवर पडलेल्या पावसाचे प्रमाण खूप जास्त होते.

महासागरीय प्रवाहांमधील मानवी हस्तक्षेपाचे परिणाम

Thu, 15 Aug 2024 00:00:00 +0000

महासागरीय प्रवाह पृथ्वीच्या हवामान प्रणालीमध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात, जगभरात उष्णतावहन करतात आणि प्रादेशिक हवामानव्यवस्थेवर परिणाम करतात. मागील लेखांमध्ये, आपण महासागरातील प्रवाहांबाबतच्या मूलभूत गोष्टींसोबत समुद्रातील उष्णतावहनातील त्यांची भूमिका समजावून घेतली. त्याचबरोबर इंडोनेशियन प्रवाह आणि गल्फ स्ट्रीम सारख्या प्रवाहांची अधिक माहिती करून घेतली. तथापि, मानवी हस्तक्षेप या गुंतागुंतीच्या प्रणालींवर कसा परिणाम करू शकतो आणि त्यांच्या नाजूक समतोलामध्ये कसा व्यत्यय आणू शकतो हे समजून घेणे आवश्यक आहे. लेखमालेतील या शेवटच्या लेखात, आपण काही ऐतिहासिक उदाहरणे आणि आपल्या कृतींचे महासागरीय प्रवाहांवर होणारे व्यापक परिणाम तपासून पाहू.

गल्फ स्ट्रीम: पृथ्वीच्या हवामानाला आकार देणारा शक्तिशाली प्रवाह

Mon, 15 Jul 2024 00:00:00 +0000

‘महासागरातील प्रवाह’ या लेखमालिकेतील गेल्या २ लेखांमध्ये आपण सागरी प्रवाहांचा परिचय करून घेतला आणि इंडोनेशियन प्रवाहाची संवादरूपाने अधिक माहिती मिळवली. मालिकेमधल्या तिसऱ्या लेखात आपण ‘गल्फ स्ट्रीम’ला प्रश्न विचारून त्याविषयी अधिक माहिती घेणार आहोत. तिसरा लेख हा ‘महासागरातील प्रवाह’ या लेखमालिकेतील दुसऱ्या लेखाचेच सातत्य आहे. (दुसऱ्या लेखाची लिंक :- https://t.ly/RjfXQ मालिकेतल्या दुसऱ्या लेखात माणसाने इंडोनेशियन प्रवाहा (ITF) बरोबर चर्चा करून त्याबद्दल अधिक माहिती जाणून घेतली आणि अशीच चर्चा इतर विषयांवर व्हावी अशी इच्छा इंडोनेशियन प्रवाहाकडे बोलून दाखवली.

इंडोनेशियन प्रवाह : महासागरातील नदी जी भारतीय मान्सूनच्या पावसावर परिणाम करते.

Sat, 15 Jun 2024 00:00:00 +0000

हवामान हा जगभरात सर्वाधिक चर्चिला जाणारा आणि फॉलो केला जाणारा विषय आहे. एल निनो – ला निना सारख्या अनेक हवामानविषयक घटना आहेत आणि त्यांचे परिणाम जगभरात प्रसिद्ध आहेत. एल निनो – ला नीना भारतासाठी महत्त्वपूर्ण आहे कारण त्याचा मान्सून हंगामातील पावसावर आणि अखेरीस, नदीतील जलस्रोतांवर आणि शेतीच्या उत्पन्नावर परिणाम होतो. पावसाचा नदीतील जलस्रोतांवर परिणाम होतो हे सामान्य समज आहे. तथापि, ही एका नदीची कथा आहे जी पावसाळ्यात भारतातील पावसावर परिणाम करू शकते. जमिनीवरील नद्यांच्या विपरीत, ही नदी महासागरात वाहते आणि ती तुम्हाला माहीत असलेल्या कोणत्याही नदीपेक्षा हजारो पट मोठी आहे.

महासागरीय प्रवाहाांचा परिचय भाग – १

Wed, 15 May 2024 00:00:00 +0000

महासागराचे महत्त्व आणि हवामानावरील प्रभाव

महासागर किंवा समुद्र हा खाऱ्या पाण्याचा संचय आहे जो पृथ्वीच्या पृष्ठभागाच्या अंदाजे 70.8% व्यापतो आणि पृथ्वीवरच्या एकूण पाणी साठ्यापैकी, 97% पाणी यात समाविष्ट आहे. महासागर हा पृथ्वीच्या जलमंडलाचा मुख्य घटक आहे आणि म्हणून पृथ्वीवरील जीवनाचा एक अविभाज्य घटक आहे. समुद्र उष्णतेचा एक मोठा साठा म्हणून कार्यरत असताना, हवामान, हवामानाची परिवर्तनशीलता, कार्बन चक्र आणि जलचक्र प्रभावित करतो. जसजसा समुद्र तापतो तसतसे तो वातावरणात उष्णता सोडतो आणि हवा गरम करतो. परिणामी हवामान नियंत्रित करतो. ही प्रक्रिया महासागर-वातावरण उष्णता विनिमय (heat exchange) म्हणून ओळखली जाते. महासागर मोठ्या प्रमाणात कार्बन डाय ऑक्साईड देखील साठवतो, हा एक प्रमुख हरितगृह वायू आहे, जो जागतिक तापमान मध्यम करण्यास मदत करतो.