एल निनो आणि भारतीय मान्सून : दुष्काळासोबत अतिवृष्टीची सावली
एल निनो वर्षी भारतात एकूण पाऊस कमी पडतो, पण मध्य भारत व पश्चिम घाटात अतिवृष्टीचे प्रमाण वाढते. हा लेख दाखवतो की एल निनो म्हणजे केवळ दुष्काळ नाही, तर दुष्काळासोबत अचानक येणाऱ्या पुरांचीही जोखीम आहे.
- Dr. Vivek Shilimkar
- 3 min read
भारतीय मान्सून हा आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. चार महिन्यांच्या या पावसावर शेतकऱ्याचे भविष्य, शहरातील पाणीपुरवठा आणि संपूर्ण अर्थव्यवस्था उभी आहे. त्यामुळेच मान्सून किती आणि कसा पडतो हे समजून घेणे प्रत्येकासाठी महत्त्वाचे आहे. गेली शंभर वर्षे हवामानशास्त्रज्ञ एक गोष्ट वारंवार सांगत आले आहेत — एल निनो आला की भारतात पाऊस कमी पडतो.
पण अलीकडील संशोधन (Hill आणि सहकारी, Science, सप्टेंबर २०२५) या जुन्या समजुतीत एक नवा पैलू जोडते. हो, खरंच एल निनो वर्षी एकूण पाऊस कमी पडतो, पण त्याच वेळी काही प्रदेशांत अतिवृष्टीचे प्रमाण वाढते. म्हणजेच भारतासाठी एल निनो म्हणजे केवळ दुष्काळ नाही, तर काही ठिकाणी विनाशकारी पूर देखील.
एल निनो म्हणजे काय?
पॅसिफिक महासागराच्या विषुववृत्तीय भागात समुद्राचे पाणी जेव्हा नेहमीपेक्षा जास्त तापते, तेव्हा त्या स्थितीला एल निनो म्हणतात. यामुळे जागतिक वायुप्रवाहांमध्ये बदल होतो. पॅसिफिकवर जास्त उष्णतेमुळे तिथे ढगांचा आणि पावसाचा पट्टा सरकतो आणि भारतावर वातावरणीय दाब वाढतो. यामुळे आपल्याकडे मान्सून कमकुवत होतो.
म्हणजेच दुष्काळ, पाण्याची टंचाई, शेतकऱ्यांची चिंता—हे सर्व एल निनोच्या नावावर लिहिलं जातं.
नवीन शोध : कमी पाऊस, पण अधिक जोरदार सरी
या अभ्यासात १९०१ ते २०२० दरम्यानचे दैनंदिन पर्जन्यमान वापरले गेले. निष्कर्ष असे दिसले:
🌧️ मध्य भारत व पश्चिम घाट – येथे पावसाचे दिवस कमी झाले, पण जेव्हा पाऊस पडला तेव्हा तो आधीपेक्षा जास्त तीव्र होता.
🌵 दक्षिण-पूर्व भारत व राजस्थान – इथे मात्र पावसासोबतच अतिवृष्टीही कमी झाली.
🌊 गुजरात व अरबी समुद्र किनारा – काही वेळा विक्रमी पाऊस, जरी सरासरी कमीच.
याचा अर्थ असा की एल निनो काळात भारतात एकूण पाऊस कमी असतो, पण काही भागांमध्ये पावसाचे ढग एकदम फुटतात आणि प्रचंड पाणी बरसवतात.
हे का घडतं?
पावसामागचा मुख्य घटक म्हणजे उर्ध्वप्लवन शक्ती (convective buoyancy).
-
उष्ण आणि दमट हवा जमिनीवरून वर गेली की ढग तयार होतात.
-
सामान्य दिवसांत एल निनो या प्रक्रियेला दाबतो.
-
पण काही प्रसंगी ही उष्ण हवा इतकी साठते की एकदा वर गेल्यावर ती प्रलयंकारी पावसाचे रूप घेते.
याशिवाय मान्सूनमधील लो-प्रेशर सिस्टिम्स (LPS) सुद्धा महत्त्वाच्या. संशोधनाने दाखवले की एल निनो काळात या सिस्टिम्स जास्त करून मध्य भारतात फिरतात. त्यामुळे तिथे अतिवृष्टी वाढते, पण राजस्थान किंवा दक्षिण-पूर्व भारत वंचित राहतो.
म्हणजेच एल निनो हा “दुष्काळच” आणतो ही समजूत अपुरी आहे. तो एकाच वेळी दुष्काळ आणि पुर दोन्ही आणू शकतो.
परिणाम: समाज आणि धोरण
- शेतकरी – पिकांसाठी पाणी कमी मिळते, आणि कधी मिळालं तरी ते इतक्या प्रमाणात पडतं की पीक वाहून जातं.
- शहरं – दुष्काळी टंचाई आणि अचानक आलेले पूर—दोन्ही परिस्थितींना तोंड द्यावं लागतं.
- धोरणकर्ते – फक्त “एल निनो = दुष्काळ” असं म्हणणं चुकीचं आहे. खरी तयारी हवी ती “एल निनो = दुष्काळ आणि पूर” या दोन्हींसाठी.
हवामान बदलाशी नातं
पूर्वी मानलं जात होतं की अतिवृष्टी फक्त वातावरणात ओलावा वाढल्यामुळे होते. पण या अभ्यासातून दिसतं की एल निनो अतिवृष्टी घडवतो जरी वातावरण कोरडं असलं तरी. यामुळे भविष्यातील हवामान अंदाज व मॉडेल्स नव्याने पाहावेत लागतील.
निष्कर्ष
एल निनो ही घटना आपल्याला शिकवते की मान्सूनाचा अभ्यास फक्त एकूण पाऊस किती पडला यावर न करता, तो कधी, कुठे आणि किती तीव्रतेने पडला यावर करायला हवा. भारतासाठी एल निनो म्हणजे एकाच वेळी तहानलेली शेतं आणि बुडालेली शहरं.